Выбор образовательного учреждения

Мини библиотека RSS лента

Автор блога: Анета Арзамулова
155.5
В ПЛАТКЕ ИЛИ БЕЗ? (Очень интересно!)
2 комментария +4.0
В ПЛАТКЕ ИЛИ БЕЗ? (Очень интересно!)
Однажды молодая пара ехала в автобусе. Молодой человек и его супруга. Пара несколько отличалась от привычных молодых пар в этом городе. В этот весенний день у молодой девушки на голове был повязан платок. Вдруг один из пассажиров обернулся в их сторону и тихонечко позвал:"Молодой человек!" Напротив сидел мужчина лет 40-ка. По внешнему виду он был похож на университетского преподавателя.
- Вы ко мне? - спросил молодой человек.
- Да, к вам, - ответил мужчина.
- Слушаю вас, - вежливо сказал он.
- Хотел спросить у тебя одну вещь. Надеюсь, ты не обидишься на меня, - продолжил мужчина, - вот уже некоторое время я смотрю на тебя и никак не пойму. Не могу понять того, как может культурный молодой человек кутать таким образом свою жену. Люди уже побывали в космосе, наука сделала огромный шаг в прогрессе, цивилизация достигла всех благ, а ты не разрешаешь своей жене жить свободно. Вот смотри - это моя жена, - и при этих словах он показал на сидящую рядом женщину с непокрытой головой, - видишь, она открыто и свободно живет, и получает удовольствие от жизни. А ты..., - мужчина нагнулся к молодому человеку, - а может здесь какая-либо другая причина?
Молодой человек посмотрел в окно, там было множество машин накрытых брезентом. Повернувшись к мужчине он спросил:
- Видите те машины?
- Да вижу. Ну и что? - удивленно спросил мужчина.
- Почему их укрыли?
- Ну, ясное дело, потому что они собственность. И их владельцы не хотят, чтобы машины портились и изнашивались, они заботятся о них.
- А автобусы, находящиеся возле тех машин, почему их никто не укрыл? - Потому что это общественный транспорт. Все пользуются ими. Слушай, что ты хочешь этим сказать?
Все пассажиры автобуса слышали весь разговор и с нетерпением ждали развязки. Молодой человек ничуть не смущаясь ответил:
- Понимаете, моя жена дорога мне, я забочусь о ней и люблю ее. И моя честь не позволяет, чтобы на нее заглядывались другие. Поэтому она носит платок. А ваша жена подобна общественному транспорту, так как каждый может заглядываться на нее и вам вовсе нет до этого дела. Теперь все взоры от молодой пары переключились на того мужчину с женой. Мужчина растерялся, он не знал что сказать, его жена покраснела от стыда. Автобус продолжил свой путь......
Ахматова Раиса Солтамурадовна
0 комментариев +2.0
Ахматова Раиса Солтамурадовна
(1928-1992)
«Хьомечу махкана
Сайн ницкъаш д1абала
Со кийча ца хилахь,
Д1аэца лаьттара».

Нохчийн халкъан поэтесса Ахматова Раиса йина 20-чу декабрехь 1928 шарахь Соьлж-г1алахь къинхьегамхочун боккхачу доьзалехь. Раиса дика евзаш ю вайн махкахь а, дозанал арахьа а. Атта ца хилла цуьнан дахаран некъ. Диъ шо кхаьчначу хенахь берийн ц1ийне д1анисйина иза. Цигахь ша яьккхина хан дагалоьцуш, Р. Ахматовас дуьйцура: «Тхо 1емара тхайн кхолламан дай хила. И шераш дагадаьхкича, сунна хетало: далур дарий те соьга ас сайн дахарехь мел динарг, нагахь со сайна атто лоьхуш, мела хиллехь?»
Хьехархойн училище чекхъяьккхинчул т1аьхьа, 1946-1956 шерашкахь, Ахматова Раисас хьехархочун болх бо. Стихаш язъян йолало иза хьехархойн училищехь ша доьшучу шерашкахь.
Поэтессин «Хьоме республика» ц1е йолу дуьххьарлера гулар зорба туху 1958 шарахь.
Т1аьхьарчу шерашкахь вайн республикехь, дозанал арахьа арайийлина цуьнан стихаш. Дуккха а исбахьаллин к1оргаллех юьзна поэтически произведенеш язйина цо.
Поэтессин кхоллараллин чулацам шуьйра бу, цуьнан стихаший, поэмаший чулоцу философин маь1на долу ойланаш дукха а, шуьйра а ю.
Къаьстина дагах хьакхалуш бу цо шен дукхахйолчу произведенешкахула чекхбоккху Даймахке болу безам.
Р.Ахматован кхоллараллехь йоккха меттиг д1алоцу безаман лирико.Цуьнан поэзин турпалхо догц1ена стаг ю.
Цунах дозуш ду хьалхарчу рог1ехь иза халкъана а, Даймахкана а тешаме стаг хилар.
Шега нийсархоша хьан дахарехь коьрта г1уллакх х1ун ду аьлла хаьттича, цо жоп делла: «1емаш, доьшуш, болх беш, къуьйсуш, поэзехь а, дахарехь а дикалла кхоллар». Иштта ян а яра Раиса Ахматова – и диканиг кхуллуш а, халкъана шен поэзица хазахоьтуьйтуш а.




МА ХАЛА ДУ ЦУНАХ КХЕТА
Ма хала ду цунах кхета!
Лаьмнашка суо мосаз яха,
дуьххьар гуш санна хета.
Дерриг а девзаш ду кхузахь,
Дерриг ду гергара дагна.
Марха д1атевжина хьуьллахь,
Некха т1ехь къоьжачу ломан.
Д1ахьаьжча лаьмнийн басошкахь
Жа дежаш го сунна бацалахь.
Ткъа д1огахь - лекхачу баххьашкахь
Б1аьвнаш го - шира г1аролаш,
Хиллачу т1емийн и тешаш.
Ма хазло ламанийн баххьаш
1уьранна сатосчу хенахь.
Наггахь т1ам хьабеш, х1аваэхь
Аьрзу а го ижу лоьхуш;
Г1ашлойн некъ д1абов мархашлахь.
Тарделла шаьш гезган машех.
Баххьаш т1ехь со а цкъа хилла, -
Дог хуу седа сайн болчохь.
Ас хийла тешийра цунах
Экамчу деган къайленаш.
Замано худу вайн шераш,
Ткъа лаьмнаш – даима къона. . .
Ма хала ду цунах кхета!
Лаьмнашка суо мосаз яха,
Дуьххьар уьш гуш сана хета.
Лаьмнаш, шу даим ду-кх къона!



ХЬО ВОЛЧУ ЙОГ1У СО
Хьо волчу йог1у со
Ламанан новкъа,
Кераюкъ лепачу
Седанах юьзна.
Дуьххьал д1а хьо лела
Некъ серлабаккха,
Йоьху ас седанан
Серлонан хазна.
Буьрсачу дарцо хьо
Доттаг1 сан, г1елвахь –
Сихлур со, малх хилла,
Со юххе яла.
Хир ю сох 1уьйре а –
Ойлано г1елвахь,
Буьса а санна, хьан
Г1айг1а д1алалла!
Некъ бечохь мох дарц а
Нислуш ду хийла.
Дог1ано хьовзавахь
Сан ц1е ахь яккха
Г1оттур со, дахарехь
Стела1ад хилла.
Дог1ано т1адорах
Хьо хьалхаваккха.
Хьаглой хьо – ламанан
Шовда а хилла
Хьо волчу хьодур ю
Т1улгашна юккъехь.
Нагахь хьо къовсамехь
Г1о оьшуш хилча,
Орцах со кхочур ю –
Карор ду вайша.


ЛИЙРБОЦУРШ
Чурт аьгна кошана дуг1уш,
Цунна т1ехь терахьаш къеста. . .
Эгна дай бакъ толар къуьйсуш,
Дуьнен чохь церан нур кхерста.

Кошахь берш цкъа дийна хилла,
Баккхийбеш доьзаллех шешан.
Вайн дуьхьа уьш х1аллакхилла,
Сий дийр ду вай даим церан!

Х1ан –х1а, шу дицлур дац тхуна,
Шух 1емаш некъ бийр бу оха.
Лаьтта т1ехь ирс лоьхучунна
Шух 1амар оьшуш ду ч1ог1а.

Оха шух дозалдо, к1ентий,
Парг1ато аш елла тхуна.
Г1ийлачийн хилла вежарий,
Х1ора шух хьоме ву суна.
Мамакаев Мохьмад Амаевич
0 комментариев +2.0
Мамакаев Мохьмад Амаевич
1910-1973
Нохчийн исбаьхьаллин литературехь йоккха меттиг д1алоцуш ю Мамакаев Мохьмадан кхолларалла. 1970 – чу шерешка кхаччалц цолчу вайнехан литературехь тоьллачарех ю цуьнан поэзи а, проза а. Мамакаев Мохьмада, кхечу баккхийчу яздархоша а санна, шен тоьллачу произведенешца исбаьхьаллин хазна йиллина нохчийн литератури юкъа. Мехала ю яздархочун кхолларалла къоман исбаьхьаллин культура кхиарехь.
Мамакаев Мохьмад вина 1910 шеран 16 декабрехь Ачхой – Мартант1ахь. Ахархо хилла цуьнан да. Шен ворх1 шо долуш дех - ненах ваьлла, байлахь висна жима Мохьмад. Гергарчу наха а, 1едало а терго йина к1ентан. Иза д1аийцира Асланбековски берийн ц1ийне(детдоме), цигахь дешна юьхьанцарчу школехь а. Юккъера школа цо чекхъяьккхина Соьлжа – Г1алахь. «Со вина де», «Ненаца дина къамел» поэмаш т1ехь дийцина поэта шен бераллех, дешаран шерех лаьцна. Хала хиллехь а, хаза хан яра иза боху поэта.
Школера дешна ваьлча, цхьана муьрехь комсомолехь болх бина Мамакаев Мохьмада. 1926 – чу шарахь иза Москва Малхбалехьарчу къинхьегамхойн коммунистически университете деша вохуьйту.
Университет чекхъяьккхинчул т1аьхьа Мамакаев Мохьмада жоьпаллин белхаш бира пачхьалкхан органашкахь а, тайп – тайпанчу учрежденешкахь а: Хьалха – Мартант1арчу ВПК(б)-н окружкоман секретарь а хоржу иза, областной прокуроран болх а бо цо, цул т1аьхьа «Грозненский рабочий» газетан редакторан заместитель а, т1аккха Нохчийн меттан, литературин, историн 1илманан- талламан институтан директор а 1ийна иза.
1934 – чу шарахь Мамакаев Мохьмад юха а Москва хьажаво, партийни белхалойн лакхарчу школехь деша. Дешна а ваьлла ц1а веъча, Нохчийчохь уггуре а яккхийчу организацех йолчу «Грозхимстрой» куьйгалхочун заместитель х1оттаво иза.
Муьлххачу а балхахь жоьпаллица кхочуш деш хилла цо шен белхан декхарш. Амма цу хенахьлера дукхахаболу нохчийн яздархой а санна, Мамакаев Мохьмад а ца велира сталински та1заран кхиэлах. Иза бахьна а доцуш лаьцна, Сибрех вахитира: 1940 – шерашший – 50-чу шерийн хьалхара муррий Сибрехахь баьккхина цо. Амма оцу халчу хьелашкахь а исбаьхьаллин дош ца дуьту Мамакаев Мохьмада. Ша яздеш хиларал совнаха, 1954 шарахь литературни тоба вовшахтуху цо Игарка г1алахь арадолуш хиллачу «Коммунист заполярья» газетан редакцехь.
Мамакаев Мохьмад яздан волавелла шен 15-16 шо долчу хенахь. Х1етахь шен ерриге а стихаш дагахь хууш хилла цунна, накъосташна хьалха боккхачу лаамца йоьшуш а хилла цо уьш. Поэтан дуьххьарлера стихотворенеш арайийлина «Серло» газетан аг1онаш т1ехь. Цуьнан стихотворенийн хьалхара книга зорбатоьхна 1930 шарахь. «Доттаг1алла» ц1е а йолуш поэтан дуьххьарлера сборник ю иза. Оццу шарахь арайолу Мамакаев Мохьмадан «Коминтерни» ц1е йолу очерк а.
Кхин цхьа шо даьлча, поэтан стихотворенийн шолг1а сборник а арайолу. «Ч1ег1ардиг» ц1е йолчу оцу сборник т1ехь авторан шен,кхечарах къаьсташ, исбаьхьаллин хат1 хилар гойтуш йолу стихотворенеш ю уьш.
1930-чу шерашкахь Мамакаев Мохьмад хаддаза даъалоцуш хилла Нохчийчоьнан литературни дахарехь.
Мамакаев Мохьмадан поэтически пох1ма кхоччуш схьаделладелира 50-60 шерашкахь. Маь1ни к1оргалла, исбаьхьаллин говзалла шайца йолу дуккха а произведенеш язйо Мамакаев Мохьмада поэзехь а, прозехь а. Нохчийн а оьрсийн а меттанашкахь ткъех сов книга араяьлла цуьнан оцу 15-16 шарахь. Царах ю поэтически сборникаш «Сан некъан кехат» (1958), «Хаьржинарш» (1962), «Со вуха ваг1ур ву» (1963), «Т1улгаша а дуьйцу» (1966), «Утро над Аргуном» (1958), «Разговор с матерью» (1959), «Дуб над Ассой» (1961), «И камни говорят» (1968), прозин книгаш «Ша меттахбаьлла» (1957), «Даймехкан некъаш» (1960), романаш «Революцин мурд» (1962), «Зеламха» (1968).
Мамакаев Мохьмад шен произведенешкахь даиманна а халкъаца, махкаца ву. Уггаре лекхара дарж лору цо шен къоман поэт хилар. Вонехь а, диканехь а нахаца цхьана хилар ду цо коьрта лоруш дерг. Адамийн хьашташца, заманан лехамашца цхьана деттало цуьнан лирически турпалхочун дог. Доьналлин стаг ву поэтан лирически турпалхо, ондда дека цуьнан аз, шуьйра ойлайо цо заманах, адамийн дахарх, Даймахках лаьцна.













ДАЙМАХКЕ
Хьо муха буьцур бу ас дашца?
Вайн безам 1алашбал дош ма дац.
Сайн безам ас дашца лелор бац;
Дош дижна, сан безам тарло бан.

Д1аалахь, дош мохо д1ахьур ду,
Кехат т1ехь макхделла, довр и ду.
Х1ан-х1а, ас хьо дашца буьйцур бац,
Ца дуьжчу дагна бен д1алур бац!

Нагахь, дог д1адижча цо шеца
Д1аоьцу даимна безам а. . .
Х1ан-х1а, ас хьо дашца буьйцур бац,
Ца дуьжчу дагна бен д1алур бац!



ОРГАН Т1ЕХЬ САТЕСНА

Д1о лекхчу к1айн ломан некхера яьлла,
Мохь тоьхна, схьайог1у цхьа сиха тулг1е.
Тулг1е ю тулг1еца эшаре яьлла;
И Орга доьлхуш ду дог доцчу т1улге.

Доттаг1ий, д1ахьовсал – инзаре буьйса;
Буьйсанца некъ эцна мархаш а лиэла.
Ткъа байрий, алийша аш тахна соьга,
Стиглара тулг1еша баьккхина сиэда?

Ткъес тоьхна къегина хьун цхьалха ели,
Бодатан бос керчош дог1у вайн Орга;
Ламанан буьрса хи къийсаме дели,
Берд берде белхабеш хи дог1у к1орга.

Кхин цкъа а ткъес тоьхна стигланаш г1евтти:
- Орга, хьо, шаьш х1инцца сацор ду, - аьлла.
Органан к1айн тулг1еш кху ара евли:
- Парг1ато, Парг1ато шаьш лоьху, - аблла.

Со тахна ткъевна к1ел куй боцуш лаьтта,
Органца хиларна сакъераделла.
Саьрмакан багара майра схьадаьлла
Турпала сан Орга дарц лайна дели…

Стиглара ткъес лестарх кхера ца дира,
Сийлахьа сан Орга дог майра деха;
Лай хилла, осала Орга ца дижи, -
Со, цунах воккхавеш, ирс кхаьчна веха.
Ткъевнашца 1аржъелла т1ейоьжна стигла
Орган т1ехь екхарна воккхаве тахна.
Вайн 1уьйре хестаеш ч1ег1ардиг лиэла,
Орга, хьо эшарца диэкалахь майрра.
Арсанукаев Шайхи
0 комментариев +2.0
Арсанукаев Шайхи
(1930г.)

Халкъан поэт Арсанукаев Шайхи дика вевзаш ву вайн махкахь. 60-чу шерашкахь хаза доладелира нохчийн поэзехь къоначу поэтан аз. ХIетахь дуьйна шен чулацамца шорлуш, поэтически говзаллица хазлуш, вайн деношка схьа догIуш ду и аз.
Арсанукаев Шайхи вина Дишни-Веданахь 1930-чу шарахь хьуьнан белхалочун доьзалехь. Школехь дешначул тIаьхьа цо чекхйоккху Семипалатинскехь финансови техникум, ткъа 1968-чу шарахь Нохч-ГIалгIайн хьехархойн институт. Белхаш бина финансови органашкахь, районерчу газетан редакцехь, Нохч-ГIалгIайн книжни издательствехь, «Орга» журналехь.
Шайхин поэзе болу безам гучубала болабелира иза школехь доьшуш волуш. Дуьххьарлера стихотворени зорбатоьхна 1959-чу шарахь. ХIетахь дуьйна газетийн агIонаш тIехь а, «Орга» альманаха тIехь а, гуларш тIехь а зорбаетта цуьнан стихашна.
Нохч-ГIалгIайн книжни издательствехь арахецна Арсанукаевн стихийн, поэмийн книгаш: «Лаьмнашкахь Iуьйре» (1965), «Безаман шовда» (1967), «ЦIеран суй» (1969), «Новкъахь» (1970), «Керла де» (1980), «Кхолламан сизаш» (1987), «Лаьмнийн иллеш» (1991) и. дI. кх. а.
Арсанукаев Шайхи нохчийн поэзе шен корматалла а, говза дош долуш а веара. Цуьнан корматалла кхиъна нохчийн классикийн С. Бадуевн, М. Мамакаевн,
I. Мамакаевн поэзи тIехь.
Даймехкан сий дар, цуьнан дуьхьа шен вахар, са дIадала кийча хилар – иза ду цуьнан поэзехь къеггина гуш дерг. Арсанукаев Шайхин кхоллараллехь угар хьалха хаалуш дерг – иза цуьнан къинхетаме а, адамашка а, Iаламе а болчу безамах дуьзна долу дог ду. Арсанукаев Шайхи поэт-интернационалист, гуманист ву. ТIамна а, къизаллина а дуьхьал гIотту поэт шен стихашкахь. Шен кхиарехь лаккхарчу тIегIан тIе хьалаяьлла Арсанукаев Шайхин поэзи тахана а зазадоккхуш схьайог1а.


МОХКБЕГОР
ЦIеххьана кхерийна,
Лаьттан дегI дегий.
ЭхI, Латта, дийцахьа хиллариг хьайна.
Алахьа,
ХIун цатам хилла хьо дегий?
Я дог хьан лазий те,
Харцо ца лайна?
Я атом иккхина, мархаш гин гIенах ?
Я жима бер гин те, къаьстина ненах,
Дестечун маьхьаро дина ша хьере,
ЦIеначу бIаьргаш чу гIоьртина кхерам ?


Алахьа, хIай Латта,
ХIун гира хьуна:
ДоттагIчо тешнабехк
Бин доттагIчунна ?
Я меттахь дIатесна
Шайн нана къена
СапаргIат баха те кIентий дIа гена?
Я къона безам гин осалчо Iехош ?
Я поэт воллура харц дешнаш лехьош ?
Бен доцуш лелачийн гин аьрта яххьаш?
Я гин те тIехьашха тоха урс айдеш ?

ЭхI, маржа-яI, Латта,
ХIун хили техьа ?
Со орцах вер ву-кх, хьо
Дега мадехьа…









ДАХАРАН Г1ОВГ1А

Ла ца луш хьаьхнера суна
Дуьненан и г1овг1а г1овг1а.
Хийла ас пебетташ цунна
Тийналлехь лийхир – кха г1овг1а!

Лиънера, 1индаг1ехь 1уьллуш,
Ойланийн т1емаш т1ехь техка.
Дахар а нуьйр санна туьллуш,
Лаам сайн кхочуш бар хехка.

Лиънера ирсехьа кховда,
Г1овг1анна ваьлла суо гена,
Моьттура поэзин шовда
Тийналлехь бухдуьйлуш 1ена.

Ма г1алат хилла сан ойла,
Хиллакх со хьекъалах тилла.
Г1овг1анах яц ведда г1овг1а –
Дахаран г1овг1а и хилла.

Ткъа х1инца сов беламе ду
Сан лелар тийналлех хьаьгна,
Дуьненчохь тем боцуш мел ду,
Карор бац синтем сан дагна.















БАЬПКАН ЮЬХК

Баьпкан юьхк 1уьллу.
Дийнна баьпкан юьхк.
1уьллу и новкъахь.
1уьллу д1асалелачу адамийн
Когаш к1ел!
Т1ехбуьйлу,
Т1ехбуьйлу –
Ца гуш санна,
Т1ехбуьйлу,
Бен доцуш,
Т1ехбуьйлу –
Ойла ца еш,
Т1ехбуьйлу –
Шайн модни мачашца
Кхоамза
Дахаран цуьрг а хьоьшуш!
Т1ехбуьйлу…
Т1ехбуьйлу –
Ленинградан блокада
Цкъа а ца хилча санна.
Т1ехбуьйлу –
Къизачу т1еман
Б1аьстенан юьххьехь,
Шийлачу мохо лоькхучу
Мокхачу арахь,
Эг1азчу бераша
Ахдешначу лай к1елара
Берцан кан
Цкъа а ца лехьийча санна.
Баьпках юьхк 1уьллу.
Дийнна баьпкан юьхк!
1уьллу и новкъахь.
1уьллу д1асалелачу адамийн
Когаш к1ел…
Эдилов Хасмохьмад Эдилович
0 комментариев +2.0
Эдилов Хасмохьмад Эдилович
Эдилов Хасмохьмад Эдилович
1922-1991
Эдилов Хасмохьмад вина 1922 шарахь Валаргт1ехь ахархочун доьзалехь. Юьхьанцара дешар ц1ахь 1амийна цо. 1936 шарахь Серноводскерчу педучилище деша а вахна , иза чекхъяьккхина Эдилов Хасмохьмада. Цигара ваьлча 1936 шарахь Нохч – Г1алг1айн АССР-н Халкъан дешаран комиссариатехь йиллинчу политпросвет школе вахна иза. Дешарца цхьана школийн инспекторан болх а бо цо. Цигахь дешна велира 1941 шарахь. Цул т1аьхьа Эдилов Хасмохьмада белхаш бо Республикански халкъан кхоллараллин ц1ийнан инструктор волуш а, Ачхой-Мартан т1ехь суьдан исполнителан даржехь а. Дуккха а т1аьхьа чекхъяккхина Эдилов Хасмохьмада Нохч-Г1алг1айн педагогически институтан историко-филологически факультетан оьрсийн метан, литературин, нохчийн метан, литературин отделении.
Нохчийн халкъан барта кхолларалле ч1ог1а шовкъ йолуш вара хинволу яздархо. Цунна дукхаезара къоман барта произведенеш, цаьргахула веана лорура цо ша исбаьхьаллин литературе а. Ша яздан волалуш, Мамакаев 1аьрбис ч1ог1а г1о дина шена олура цо. Поэзехь шен хьехархо а лорура цо и нохчийн гоьваьлла волу поэт Мамакаев 1аьрби.
Эдилов Хасмохьмад яздан волавелла 1937 шарахь, Серноводски педучилишехь ша доьшуш волчу хенахь. Амма цул т1аьхьа кхаа-деа шарахь шен стихотворенеш зорбане ца елира цо уьш ледара хеташ. Дуьххьара цуьнан стихотворении зорбатуьйхира 1941 шарахь.
Сийлахь-боккха Даймехкан т1ом болабелча, Нохчийчоьнан яздархоша арахийцира «Фашисташна дуьхьал стихаш» ц1е йолу книга. Оцу книги т1ехь кхечу поэтийн стихотворенешца цхаьна зорба тоьхна яра Эдилов Хасмохьмадан масех стихотворени а. Уьш яра х1етта язйина йолу, «Т1емало-хьоьга!», «Б1аьрзе стаг», «Кавказан аьрзу», «Суьрте».
Эдилов Хасмохьмадан и стихотворенеш зорбанехь дуьххьара араевллачарах елахь а, исбаьхьаллица язйина поэтически произведенеш ю уьш. Нохчийн литературе исбаьхьаллин похьма долу поэт веана хилар гойтура цара. Х1етахь дуьйна къоман литературехь къеггина шен ц1е йолуш поэт хилира Эдилов Хасмохьмадах.
Нохчийн къам махках даьккхинчу хенахь Казахстанехь цхьана муьрехь юккъерчу школехь хьехархо хилла Эдилов Хасмохьмад. Цул т1аьхьа цхьацца бахамаллин меттигашкахь белхаш а бина цо.
1955-чу шарахь Алма-Атахь нохчийн маттахь арахеца долийра «Къинхьегаман байракх» ц1е йолу газета. Оцу газетан редакцехь литературни белхало х1оттийра Эдилов Хасмохьмад. Деган айамца болх бора цо газетехь. «Къинхьегаман байракх» т1ехь кест-кеста зорбатухура нохчийн яздархойн произведенеш, керла очеркаш, дийцарш, стихотворенеш т1ехь а а йолуш кечйора дийнна литературни аг1онаш. Нохчийн яздархой кест-кеста гуллора газетан редакцехь, йийсаре йора керла произведенеш. Эдилов Хасмохьмадан поэтически говзалла кхиарехь мехала хан яра иза. Оцу муьрехь язйина Эдиловс шен дуьххьарлера поэма «Сийлаха».













СИЙЛАХА

Пхьогхана гулбелча,
Наха и дуьйцура,
1уьйкъанна г1аьттинчо
Ойланехь луьстура,
Х1ораммо даггара
Емалдеш и дара.
Буьрса и хиларна
Идара инзаре.
Кхоьллина и г1уллакх
1адатан г1иллакхо,
И новкъа ца хеташ
Цхьа а ца хилла-кха.
«Заманна хуур ду», -
Х1ораммо олура,
Кадаме г1ийла аз
Кийрара долура.
Бераллехь дуьйна и
Сан лерга хазийна,
1аткъаме дийцаро
Сан кийра 1овжийна.
Ца дийца йиш юй и?
Таро юй ца дийца?
Иштта кхин ца хирриг,
Со воллу д1адийца…
Гайсултанов 1умар Эдилсултанович
0 комментариев +2.0
Гайсултанов
1умар
Эдилсултанович
1920 – 1979
Гайсултанов 1умар гоьаьлла берийн яздархо ву. Вина 1920 шарахь Шелахь, Эдилсолтин доьзалехь. Жима волуш дуьйна дукха ладег1на цо денанас Себибата шена дийцинчу туьйранашка. Оцу туьйранаша боккха безам кхоьллина цуьнан халкъан барта кхолларалле, литературе.
Дуккха а произведенеш язйина цо берашна тайп – тайпанчу жанрашкахь: повесташ, дийцарш, стихотворенеш, баснеш. 1959 шарахь Нохч – Г1алг1айн книжни издательствехь араелира цуьнан дуьххьарлера книга. Иза яра «Болат – Г1ала йожар» ц1е йолу повесть.
Яздархочунна дика девза берийн дахар, церан дог – ойла, сатийсамаш. Цо даима а уьйр латтайора берашций, кхиазхошций. Цундела берашна дукха а еза цуьнан произведенеш.
1960 -1962 шерашкахь араевлла Гайсултановн берашна язйина «Кавказан лаьмнашкахь», «Сема лергаш» ц1ераш йолу книгаш. Царна т1ехь яздархочо гойту вайн берийн таханлера дахар, церан дешар, пайде г1уллакхаш. «Доттаг1ий» бохучу дийцар т1ехь цо граждански т1амах а, Соьлжа-г1алахь хиллачу «Б1е дийнан» т1амах а лаьцна яздина. «Кавказан лаьмнашкахь» бохучу дийцарийн а, повестийн а гулар т1ехь тайп-тайпана чулацамаш болу произведенеш ю: «Холмач», «Юьрта балха», «Вухаверза йиш яц» и д1.кх. а. Яздархочо дешархойн дахар а, дешар, а сада1ар а гайтарца церан уьйраш а, юкъаметтигаш а, доттаг1алла а кхолладаларх а лаьцна дуьйцу.
Иштта приключенчески дийцарш а, повесташ а ю Гайсултанов 1умара язйина.
Цхьайолу произведенеш яздархочо халкъан барта кхоллараллах пайдаоьцуш язйина ю. Царах ю, масала, «Болат-г1ала йожар» ц1е йолу произведении. И повесть халкъан дахарехь хиллачун буха т1ехь язйина ю.
Гайсултанов 1умара шен «1аьрби» ц1е йолчу повеста т1ехь гайтина, хьарам т1ебеанчу бахамо талхийначу хьолахоша нахана юккъехь мостаг1алла муха тосуш хилла. И г1уллакхаш, хиламаш ч1ог1а чолхе хиллехь а, бераш кхета долчу аг1ор гайта хиъна Гайсултанов 1умарна.
Берашна язйина цхьамог1а пьесаш а ю 1. Гайсултановн («Турпал», «Лечарчий», «Дашо б1ар»). Республикански тайнигийн театро х1итта а йина уьш.
Гайсултанов 1умаран баснеш шайн чулацамца, маь1ница а, васташ къеггина хиларца а къаьсташ ю. Иштта язйина ю цуьнан «Барзо амалш ца хуьйцу» а, «Борззий, стуй» а ц1ераш йолу баснеш а.
Гайсултановн произведенеш самукъанечу, еша дог дог1учу кепехь язйина ю.
Гайсултанов 1умар нохчийн берийн литературан бухбиллархо лору. Цуьнан произведенеш зорбатоьхна вайн махкахь а, дозанал арахьа а.
Дуа...
0 комментариев +2.0
АIузу биллахIиминашшайтIонирражим Бисми ллахIиррохьманиррохьим


Аллам тара илалмалаи мин бани исраила мин баIди муса из къалу линабиййин лахIумубIас лана маликан нукъатил фи сабилиллахIи къала хIал Iасайтум ин кутиба Iалайкумулкъиталу
Алла нукъатилуу къалу ва ма лана алла нукъатила фи сабилиллахIи ва къад ухрижна мин диярина ва абнааина фаламма кутиба IалайхIумулкъиталу таваллав илла къалилан минх1ум.
Валлах1у Iалимун биззолимина. (къадирун Iала ма йуриду 3-за).


Лакъад самиIаллахIу къовлаллазина къалу инналлахIа факъирун ва нахьну агIнияу санактубу ма къалу ва къатлахIумуланбийау бигIайри хьаккъин ва накъулу зукъу Iазабалхарикъи. (къавиййун ла йахьтажу ила муIинийн 3-за).


Алам тара илаллазина къила лахIум куффу айдийакум ва акъимуссолата ва атуззаката фаламма кутиба Iалайх1имулкъиталу иза фарикъун минхIум йахшавнаннаса кахашйатиллахIи ав ашшада хашйатан ва къалу раббана лима катабна Iалайналкъитала лав ла аххартана ила ажалин къарибин къул матаIуддунйа къалилун вал ахирату хайрун лиманиттакъа ва ла тузламуна фатилан. (къаххIарун лиман тIаг1а ва Iаса 3-за).


Ватлу IалайхIим набаабнай Адама бил хьаккъи из къарраба къурбанан фатукъубилла мин ахьадихIима ва лам йутакъаббал миналахари къала иннама йатакъабалуллахIу миналмуттакъина . (къуддусун йахIди манн йашау 3-за)


Къул ман рабуссамавати валарзи къулиллахIу, къул афаттахазтум мин дунихIи авлийаа ла йамликуна лианфусихIим нафIан ва ла зорран, къул хIал яставил аIма, валбасиру амхIал тастафиззулумату ваннуру ам жаIалуу лиллахIи шурака а халакъу кахалкъихIи фаташабахIалхалкъу IалайхIим, къулиллахIу халикъу кули шайъин ва хIувал вахьидулкъаххIару. (къаййумун йарзукъу манн йашаул къуввата 3-за)





ХIокху айатин дазалла дуьйцу меттиг ю хIара лахара


ХIорш деза 5 аят ду, шеца доIа дича жоп луш йолу АллахIа еза цIе шайна чохь йолуш. Массо гIайгIанха, сингаттамха хьалха воккхуш ду аьлла. Шаьш зийна ду хIара аяташ, шайца лекха волчу АллахIера гIо хуьлуш, массо цадезачу хIуманех ларвеш ду хIорш. ХIара аяташ доьшуш, яздеш волчунца дов дийра ма дац, АллахIа и толош бен. Нехан дагтIехь хир ву иза. Паччахьана а цуьнан г1оьнчашна тIе водахь церан вонаха а мекарлонаха тешаме хир ву иза. Адамийн, жинийн, шайтIанийн а цаьрна тIаьхьа баьзначера воноха ларвеш ду хIорш. ХIара сийлахь, деза аяташ хIора дийнахь дешначунна, я яздинчунна лекха волчу АллахIа 12000 эзар малик доуьйту шайн карахь нуьре тIеман герз а долуш и ларван. ТIедог1учу вонашха а баланашха. Фирдовс бохучу ялсамане чохь 600 баьIа гIала а йугIу цунна, цIечу жовхIарийн (яхонт). Паччахьо дешча, АллахIа шен паччахьалли тIехь чIагIвийр ву иза, толам а лур бу цунна, берриге гIоьнчий шена муьтIахь бийр бу цунна.
Ибна МаIсуда дийцина: «Дела реза хуьлда цуьнна» Делан элчано «Делера къинхетам а маршо хуьлда цунна» доьшура хIара 5 аят цIахь а некъахь, гIазотехь а АллахIа цунна толам лоракерста а мунафикъ нахана тIехь. ХIара аяташ дешар тIехь ларло, церан хьурмат ларде. Хьо даиманна хила дийнахь а буьйсанна уьш доьшуш (малх схьакхетале а чубузале а). Хьо уьш лелош хилахь, хьан хьашташ кхочуш хир ду, нехан безам тIехь а лоруш хир ву. МостагIчунна тIехь толам а лур бу. Дела омранна муьтIахь хилар а лур ду.
(Ин Шаа АллахI)-Дала мукъалахь.
Сайна хуучу кепара дацдина, гочдина аса хIокхера дозалла.ХIокхунах пайда оьцучунга доIеца весет до аса. Хьалхара доьшуш шардайте бен ца дешар.
«ТIех дика хууш верг АллахI ву»






Автор: Д.С. Ханбиев
Редактор: З.И. Ханбиев
Бексултанов Муса Эльмурзаевич
0 комментариев +2.0
Бексултанов
Муса Эльмурзаевич

80-чу шерашкахь нохчийн литературе баьхкинчу къоначу яздархойх ву Бексултанов Муса. Иза вина 1954-чу шарахь ахархочун доьзалехь. Олхазар-к1отрахь школехь дешначул т1аьхьа Нохч0Г1алг1айн пачхьалкхан университете филологин факультете деша иза. Школехь доьшуш волуш дуьйна хуьлу Бексултанов Мусан исбаьхьаллин литературица юххера гергарло. Къоначу яздархойн «Пхьармат» ц1е йолчу литературан цхьанакхетараллин декъашхо вира цунах
исбаьхьаллин даше баханчу безамо. Къоман культура кхиарехь доккха маь1на долуш г1уллакх дара къоначу яздархоша кхочушдийриг.
1980-чу шарахь «Орга» албманаха т1ехь дуьххьара зорба тоьхна Бексултанов Мусан дийцарна, ткъа 1985-чу щарахь араяьлла цуьнан «Мархийн к1айн г1арг1улеш» ц1е йолу дийцаран книга. Х1етахь дуьйна исбаьхьаллин литературехь шен ницкъаш зуьйш схьавог1у къона яздархо. Дахарца к1орггера х1е хиларца билгалйовлу яздархочун произведенеш. Дахарехь адамашна, къаьсттина берашна, угар хьалха оьшу догдикалла, сирлачух, оьздачух цолу шайн ц1ена ойланаш, х1аллак ца хуьлуш, гуттаренна а йисар г1аг1до шен дийцарш т1ехь Бексултанов Мусас.
Бексултанов Муса, шен хат1 а долуш, башха яздархо ву, исбаьхьаллин дош кхочуш карадерзийна, адамийн синхаамаш схьабоьллу говзанча. Цуьнан произведенеш еша дог дог1уш а, ойла йойтуш а ю, цаьрца ду дахаран маь1на а.
«Дийцаран говзанча» аьлла ц1еяхана Бексултанов Мусан исбаьхьаллин литературехь, шен кхоллараллица х1инццалц хилла доцург, керланиг цо юкъа деъна дела. Дийцаран нравственни а, эстетеически а гуо шорбина цо. Цуьнан ницкъ кхочу ша дийцарна юкъавалочу муьлххачу турпалхочун синх1оттаме ваха, цуьнан б1аьргашкахула дуьнене хьажа. Угар хьалха цуьнан турпалхо оьздангаллех, нийсонах, майраллех вуьззина стаг ву. Оцу къонахех ву ворх1е дайшкара схьадог1у оьзда г1иллакхаш ширдала, доха, хийцадала тарлуш цахиларх тешна волу Дерказ – «Некълацар» дийцар т1ера турпалхо.
Дикаев Мохьмад
0 комментариев +2.0
Дикаев
Мохьмад Джунаидович
(1941-1979)

«Нохчо ву со
Нохчийн матах, нохчийн махкахь
Берахь дуьйна дозалдина»


Нохчийн литературехь хьакъ йоллу меттиг д1алоцуш ву поэт Дикаев Мохьмад. Иза вина Бердак1ел ц1е йолчу юьртахь 1941-чу шарахь. Нохчийн халкъ шайн махках доккхучу хенахь кхо шо а кхачаза волу Мохьмад винчу лаьттах къастийна. Генарчу Казахстанан аренашкахь д1аяхна цуьнан бералла. Вайнах Даймахка ц1абирзинчул т1аьхьа цо доьшу цкъа хьалха школехь, т1аккха Нохч – Г1алг1айн пачхьалкхан хьехархойн институтехь. Иза кхиамца чекх а йоккхий, аспирантуре деша воьдий, ша дешначу институтехь хьехархочун болх бо Дикаев Мохьмада.
60 – чу шерашкахь билгалволу иза поэт сана. Дикаев Мохьмад нохчийн халкъ ц1адерзочу, деллачуьра денлучу, меттах1уттучу муьрехь ц1еяккхина поэт вара. Зорбанехь арайолу цуьнан поэзин кхоъ книга: «Нохчийн х1усам» (1965), «Догу сан дог» (1967), «Деган мерзаш» (1971). Дикаев Мохьмада поэзехь яьхна г1улчаш гинарг а, уьш декъалйинарг а вара нохчийн сийлахь яздархо Мамакаев Мохьмад. Шен аз а, шен хат1 а хиларца билгала вара Дикаев Мохьмад. Цуьнан поэзи гергара яра нохчийн халкъан эшаршна. Иза ларамаза а дацара, х1унда аьлча къоман эшарш д1аязъеш а, ушь толлуш а вара Мохьмад хаддаза, нохчийн эшарех лаьцна язбина 1илмана болх а бу цуьнан.
Дикаев Мохьмадан поэзин коьрта теманаш Даймохк, халкъан маршо, ц1ена безам, 1алам яра. Мохьмадан да Жунид Нохчийчохь дика вевзаш пондарча Хилла, цуьнан мукъамашший, ненан узамашший бу поэтан дагчу Даймехкан васт диллинарг. Ша оццул сатийсинчу хьомечу Даймахках, шена дезачу нохчийн халкъах, нене болчу безамах, дайн г1иллакхах , ламастех лаьцна дуьйцура цо шен стихашкахь. Дикаев Мохьмадан стихех, х1ораннах а аьлча санна, халкъо олуш долу иллеш хуьлу. Дикаевн поэзехь къеггина гуш нохчалла яра. Цо дукха дуьйцу шен произведенешкахь «нохчий» боху дош, дукха хаало цуьнан поэзехь къомах дозаллаш дар. Синойн парг1ато йихкина зама угар ч1ог1а ч1аг1елча цо язйо «Нохчо ву со» боху стихотворени. Лакхара мах хадийна цуьнан кхоллараллин – иза ву Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан совг1атан лауреат.

КЪИНХЕТАМЕ НОХЧИЙЧОЬ
Балано б1арзйина
Г1азотан Нохчийчоь!
Хьох акха ю бохуш,
Къихкина хийла нах.
Ма б1аьрзе хилла уьш,
Ахь хьосту Бер ца гуш,
Хьан дагца хьаьрчина
Къинхетам ца хаълуш,
Ца хууш, йоьхначу
Буьйсанна ахь дохурш
Къонахчун синош дуй,
Ахь къуьйсу парг1ато
Вайнехан безам буй.
Балано б1арзйина
Обаргийн нохчийчоь!
Г1азото хьан деган
Къинхетам къийлина.
Кавказан т1амо хьан
Стогарш чуийзина,
Амма хьо доьналлех
Яккха ницкъ ца Хилла!
Хьа бартан, безаман
Йогу ц1е сунна го –
Хьох, маьрша Нохчийчоь,
Сан даго дозал до.
Бадуев С.С.
0 комментариев +2.0
Бадуев Са1ид-Селахь
Сулейманович
(1903-1943)
Прозаик а, драматург а, поэт а волу Бадуев Са1ид-Селахь вайн халкъана вевзаш а, везаш а ву.
Иза вина 1904-чу шарахь Соьлжа-г1алахь.Цуьнан да Сулейман Хьалха-Мартант1ера схьаваьлла совдегар хилла.
Са1идан бералла гергара нах болчохь-Мартант1ехьа а, Соьлжа-г1алахь а д1аихна.Гергарчара дуьйцуш берахь шена хезна долу дуккха атуьйранаш а, халкъан эшарш а безамца дагалоьцура Са1ида.Цара,исбаьхьаллин говзалла 1амийна ца 1аш, Саь1идана гойтура д1аяханчу заманахь халкъо лайнарш а, т1ейог1учу заманах лаьцна халкъо еш йолу ойла а. Цундела халкъан кхоллараллех цо боккха пайдаийцира т1аьхьо, шен исбаьхьаллин произведенеш яъзеш.
Дешаре безам алсам лаьттара Саь1идан. Соьлжа-г1аларчу реальни училище деша д1авелира иза дас. Амма йиъ класс чекхъяьккхинчул т1аьхьа дешар юкъахдита дийзира цуьнан; хеназа да а кхелхина, балха а вахана, доьзал кхаба дезарна, - доьзалехь ша воккхахверг волу дела.
1914-чуй шерашкахь хенахь, реальни училищехь ша доьшуш волчу хенахь, Саь1ида шен х1ара мукъа сахьт оьрсийн классикийн произведенеш йоьшуш д1ахьора.Цо к1орггера 1амайо А. С. П. Чеховн а, М . Горькийн а, иштта д1а кхечеран а произведенеш, царах боккха пайда а оьшуш.
Реальни училищира дешар ша юкъахдитинчул т1аьхьа шина-кхаа шарахь тайп-тайпана белхаш бо Саь1ида, оццу заманчохь ша дешарца шен образовани хьала а йоккхуш.
1917-чу шарахь хилла йолчу революцино парг1ато елира массо а къинхьегамхошна. Цаьрца цхьаьна жима Саь1ид а, шен лааме хьаьжжина, сирлачу новкъа х1оттийра, керлачу дахаре а верзийра.
1922-чу шарахь Бадуевс Бурит1ахь,кооперативни курсаш чекх а йохий, цхьана-шина шарахь кооперацин системехь товароведан болх бо.
Амма цу балхах тоам ца хуьлу цунна. Цу муьрехь, хьехархойн курсашка деша а воьдий, уьш чекх а йохий, хьехархочун болх бо цо. Оццу хенахь,ша дешарца, 1илма 1аморца, оьрсийн литературан классикийн а, советски оьрсийн яздархойн а тоьлаш йолу произведенеш ешарца шен оброзовани кхин а лакхайоккху цо.
Страницы: 18 19 20 21 22 23 24